Túrkmenistan byrjar að gera við mikinn metanleka
Turkmenistan er frekar einangrað. En er byrjar að laga gömul mannvirki vegna þess að mikið af hættulegri lofttegund lekur þaðan.
T … er byrjað að stoppa stóra metanleka
Metan er gas sem hitar jörðina 80 sinnum meira en koltvísýringur. M gas veldur fjórðungi af hlýnun jarðar í dag.
Það er hægt að stoppa M-gasleka fljótt og ódýrt. Það hefur strax góð áhrif á jörðina. Þess vegna kalla sumir sérfræðingar það neyðarhemla fyrir loftslagið.
The Guardian sagði 2023 að Túrkmenistan væri verst í heimi í M-gasleka. Þessi athygli hjálpaði. Hún fékk ríkisstjórn landsins til að vinna með öðrum löndum að lausn.
Stundum lekur mjög mikið M gas úr einni leiðslu. Það hitar jörðina meira en útblástur frá milljón jeppum. Það er líka meira en útblástur frá heilu kolaorkuveri.
T … hefur nú stoppað 8 leka. Þeir löguðu gamlar lagnir og bilaðan búnað. Sameinuðu þjóðirnar segja að þetta sé frábært fyrsta skref. Samt er ennþá mikið verk eftir.
Túrkmenistan fær flestar viðvaranir um metanleka
S.Þ. eru með kerfi sem heitir MARS. Kerfið fylgist með M-gasleka í heiminum. M gas er slæmt fyrir umhverfið.
Á síðasta ári sendi kerfið 192 viðvaranir til Túrkmenistan. Viðvörun þýðir að kerfið fann M-gasleka.
T … var með marga af stærstu lekum í heimi. Landið var með 3 af 6 verstu lekum síðustu 6 mánuði. Landið var líka með 9 af 50 stærstu lekum.
Túrkmenistan svaraði sumum viðvörunum. Landið sagði frá lekum og hvernig ætti að laga þá.
U.S.A. fengu næstflestar viðvaranir, eða 138 talsins. Bandaríkin svöruðu engri viðvörun. B.N.A. löguðu engan leka á síðasta ári.
Önnur lönd svöruðu heldur engum viðvörunum. Þessi lönd voru Íran, Rússland og Kína.
Meira en 20% af metanlosun frá 50 stærstu risalekum heims koma frá Túrkmenistan.
Meðallosun á hálfu ári
10 37,3 tonn á klukkustund
Viðvörunar- og viðbragðskerfi S.Þ. vegna M-gas (Mars) sendi 192 viðvaranir um M-gas leka til Túrkmenistan á síðasta ári. Þrír af sex verstu lekum sem M-kerfið greindi í heiminum á síðustu sex mánuðum voru í T, og níu af þeim 50 stærstu.
Landið brást við um 20% viðvarananna með upplýsingum af vettvangi um lekana og mögulegum áætlunum um að gera við þá. Til samanburðar fengu Bandaríkin næstflestar viðvaranir – 138 – en brugðust ekki við neinni þeirra og höfðu ekki gert við neina leka á síðasta ári. Önnur lönd sem brugðust ekki við voru Íran, Rússland og Kína.
Versti M-lekinn sem greindist var gríðarlegur leki í olíu- og gasiðnaði Mexíkó á hafi úti, upp á 37 tonn á klukkustund. Jafngildir útblæstri meira en 7 milljóna jeppa. Mexíkó brást við öllum 23 viðvörunum frá M-kerfinu á síðasta ári en átti enn eftir að ljúka viðgerð.
Að gert hefði verið við leka í Túrkmenistan væri hvetjandi,
sagði Meghan Demeter, verkefnastjóri Mars, sem er hluti af Umhverfisstofnun Sameinuðu þjóðanna.
Þessar aðgerðir til að draga úr losun eru sönnun þess hvað hægt er að gera með gervihnattagögnum, sérstaklega í aðstæðum eins og í Túrkmenistan, þar sem margir lekar greinast. Við sjáum að flæðið frá gervihnattagögnum til aðgerða virkar, og það getur virkað nokkuð hratt.
Þetta er bylting hvað varðar að hafa raunverulegar, skjalfestar aðgerðir til að draga úr losun,“ sagði hún við Guardian. „En þetta er ekki enn bylting í heildarumfangi útblástursins. Átta tilfelli eru ótrúlegt fyrsta skref, en það eru líka margir fleiri uppsprettustaðir í Túrkmenistan sem þarf að takast á við. Við erum í nokkuð stöðugum samskiptum og viðbragðshlutfallið eykst með hverjum mánuði. Við sjáum stöðugar framfarir.
Túrkmenistan átti heimsmet í metanleka
T átti heimsmet í losun á Metani
Blaðið Guardian sagði frá því í mars 2023 að Túrkmenistan ætti heimsmet. Heimsmetið var í leka á metani. Metan er lofttegund. Í maí sama ár komu nýjar fréttir. Þær sögðu að M-gas frá tveimur svæðum í T hefði hitað jörðina mikið. Það var meiri hlýnun en öll kolefnislosun frá Bretlandi 2022. Sérfræðingar sögðu að þetta væri ótrúlegt og pirrandi.
Þessar fréttir urðu að stóru máli í T. Stjórnvöld byrjuðu að vinna með öðrum. Þau unnu með Sameinuðu þjóðunum, Evrópusambandinu og fleirum. Markmiðið var að reyna að stoppa lekana. Í desember 2023 gekk Túrkmenistan í alþjóðlegt samstarf um metan.
T á mjög mikið af gasi. Landið selur mikið gas til Kína. Áður var ekki skipt sér af lekum. Það var vegna þess að það var svo mikið gas til. En í nóvember 2024 var fyrsti lekinn lagaður. Það var gert við bilaða borholu. Nýjasta viðgerðin var í mars. Þá var gert við leiðslu sem var ryðguð. Blaðamenn reyndu að tala við stjórnvöld og fyrirtæki í T en enginn svaraði.
MARS er kerfi sem fylgist með metanlekum. Ný gögn frá nýja kerfinu sýna að Kasakstan hefur stoppað 8 leka. Kasakstan er annað land með gamlar olíu- og gasleiðslur. Samt eru færri lekar í Kasakstan. M hefur sent 38 viðvaranir þangað síðasta árið.
Viðvaranir frá M hafa hjálpað til. Alls hefur verið stoppað 43 leka. Margar viðgerðir voru einfaldar. Aðrar viðgerðir þurftu meiri peninga og skipulag. Einn stór leki var í Alsír. Hann var búinn að standa í næstum 40 ár. Nú er búið að stoppa hann. Ástæðan fyrir lekanum var bilaður blysvarpi. Blysvarpar brenna M gasi sem fólk vill ekki nota. Þeir breyta metani í CO2. CO2 er ekki jafn slæm lofttegund fyrir jörðina og metan.
Ríkisstjórn Bandaríkjanna tók þátt í MARS-verkefninu. Það var þegar Joe Biden var forseti. Einn lítill leki var lagaður í Nýju-Mexíkó 2024. En svo hættu B.N.A. samstarfinu. Það gerðist þegar Donald Trump varð aftur forseti. Á síðasta ári sagði Trump að loftslagsbreytingar væru stærsta svindl í heimi.
Mexíkó, Brasilía og Argentína svara alltaf viðvörunum frá MARS-kerfinu. Líbía og Aserbaídsjan svara líka oft.
Metanleki í Írak var stöðvaður í maí. Þá var gert við ryðgaða leiðslu.
Dan Grossman vinnur hjá Umhverfisverndarsjóðnum. Hann segir:
Túrkmenistan og Kasakstan eru með stærstu metanlekana í heimi. Það eru góðar fréttir að þau bregðast við viðvörunum. Það hjálpar heiminum að minnka metanmengun.
D Grossman segir líka:
Að stoppa metanleka frá olíu og gasi er fljótlegasta leiðin. Hún er líka ódýrust. Þannig getum við minnkað loftslagsmengun. Viðvaranir eru bara gagnlegar ef fólk gerir eitthvað. Stjórnvöld og fyrirtæki verða að gera betur.
António Guterres er aðalritari Sameinuðu þjóðanna. Hann vill að öll lönd bregðist við 8 af hverjum 10 viðvörunum.
Demeter heitir maður. Hann segir:
Við erum að auka stuðninginn okkar mikið. Við getum boðið upp á fræðslu og tæknilega hjálp. Við vinnum með mörgum. Fólk biður líka oft um peninga til að laga lekana.
Hvernig virkar MARS-kerfið? Kerfið notar gervigreind. Gervigreindin skoðar gögn frá mörgum gervihnöttum. Hún leitar að lekum. Svo skoða sérfræðingar lekana. Ef það er staðfestur leki er látið vita. Stjórnvöld eða fyrirtæki fá skilaboð. Ef þau svara og ætla að laga lekann er það skráð. M fylgist svo með svæðinu. Þegar lekinn er hættur er það skráð sem árangur.
Heimild: Höfundur. Damian Carrington, umhverfisritstjóri. mán. 31. ágú. 2026. The Gurdian
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)