Ólögleg losun á 60.000 tonna af fötum í Síle
Video/myndband neðst: Síle-söluelítan flækir sig í lifnaðarháttum eða ólifnaðarháttum eins og restin af sumum jarðarbúum
Í Síle er mikið selt af notuðum fötum. Kaupmenn kaupa föt sem fólk vill ekki lengur. Fötin koma aðallega frá Evrópu og Bandaríkjunum. Kaupmennirnir selja fötin aftur í Síle og öðrum löndum í Suður-Ameríku en það er vandamál. Á hverju ári koma 60 þúsund tonn af fötum til Síle. Meira en helmingur af þessum fötum endar á ruslahaugum í eyðimörkinni. Þetta er mjög slæmt fyrir umhverfið og fólkið sem býr nálægt.
Af hverju endurunnu fötin þín gætu endað í þessari suður-amerísku eyðimörk
BBC World Service: Tekist á við fatakirkjugarð Síle
Fatainnflutningur á að bjarga efnahagnum
Hefur þú farið með gömul föt í endurvinnslu? Þá er líklegt að fötin hafi endað á ruslahaug í eyðimörk í Síle.
Síle flytur inn mjög mikið af notuðum fötum. Föt sem seljast ekki enda oft á stórum ruslahaugum.
Nú er eitt fyrirtæki í Síle að reyna að laga þetta vandamál en til þess þyrfti að breyta lögunum.
Síle flytur inn 123.000 tonn af notuðum fötum á hverju ári.
Mikið af þessu gerist í hafnarborginni Iquique.
Fyrirtæki þar geta flutt inn vörur án þess að borga skatta eins og tolla og virðisaukaskatt.
Svæðið er kallað Zofri. Það var útbúið árið 1975. Markmiðið var að hjálpa efnahagnum í norðurhluta Síle.
Notuð föt urðu ein af mestu vörunum sem voru fluttar inn.
Fötin koma frá Bandaríkjunum, Kanada, Evrópu og Asíu.
Fötin eru seld í Síle eða þau eru seld til annarra landa í Suður-Ameríku.
Felipe González er framkvæmdastjóri Zofri. Hann segir að um 50 fyrirtæki flytji inn föt. Þessi fyrirtæki hjálpa efnahagnum á svæðinu.
Felipe segir: „Þessi vinna gefur mörgum konum á svæðinu vinnu.“
Hann segir líka: „Um 10% fólks vinnur tengda fötum.“
„Konurnar hjálpa til við að flokka fötin eftir gæðum. Þetta er ekki sérhæfð vinna. Þess vegna getur fólk án mikillar menntunar unnið þetta.“
Fötin í verstu gæðunum enda á stórum útimarkaði. Markaðurinn heitir La Quebradilla. Hann er nálægt bænum Alto Hospicio.
Þar eru margir sölubásar. Fötin liggja í hrúgum á plastdúkum.
Sölufólk selur alls konar föt, til dæmis stuttermaboli, gallabuxur og kjóla.
Verðið er mjög lágt. Það byrjar á 500 pesóum, sem eru um 75 íslenskar krónur.
Bæði ferðamenn og heimamenn koma á markaðinn. Þeir koma til að gera góð kaup. Það er sérstaklega mikið að gera um helgar.
39.000 tonn urðuð ólöglega
Þótt fatnaðurinn skapi störf fyrir efnahagslífið á svæðinu er stóra vandamálið hvað verður um þann lager sem ekki selst.
Ekki er hægt að fara með hann á urðunarstað sveitarfélagsins, því hann er aðeins ætlaður fyrir heimilissorp, ekki innfluttar verslunarvörur.
Það sem söluaðilar ættu því að gera er annaðhvort að flytja fatnaðinn út eða greiða skatt til að selja hann í Síle utan fríverslunarsvæðisins eða senda hann til viðurkennds úrgangsfyrirtækis.
Þar sem allir þessir kostir kosta peninga gera óprúttnir söluaðilar það í raun að annaðhvort brenna fötin ólöglega eða urða þau ólöglega í Atacama-eyðimörkinni í nágrenninu.
Um 39.000 tonnum er urðað ólöglega á hverju ári, samkvæmt hæstu áætlunum.
Þetta er höfuðverkur fyrir yfirvöld í Alto Hospicio.
Miguel Painenahuel, sem starfar á skipulagsdeild bæjarins, segir erfitt að fylgjast með og stöðva losunina.
„Alto Hospicio er umkringt eyðimörkinni og hæðum sem auðvelt er að komast að á vörubíl eða flutningabíl til að losa sig við fötin.
Bæjarráðið er með eftirlitsbíla og myndavélar til að fylgjast með því sem er að gerast og sekta sökudólgana.“
En hann viðurkennir:
„Það eru svo margir vörubílar að losa föt að það er virkilega erfitt að hafa stjórn á þessu! Við höfum ekki burði til þess.“
Annars staðar hefur komið fram lausn til að breyta fataúrganginum í viðskiptatækifæri.
Aftur í Iquique er Luis Martínez framkvæmdastjóri Centro Tecnológico de Economía Circular (CircularTec).
Þetta eru einkarekin sílesk samtök sem leggja áherslu á að stuðla að endurnýtingu auðlinda í stað þess að þeim sé hent.
Martínez stýrði nýlega verkefni þar sem skoðað var hvernig best væri að endurvinna og endurnýta óseldan, gamlan fatnað.
„Við viljum ekki að Atacama-eyðimörkin verði þekkt fyrir föt. Við viljum ekki að ferðamenn komi til að sjá fjöll í fötum.“
segir hann.
Martínez bendir á verksmiðju sem er í byggingu til að finna ný not fyrir óæskilegan fatnað.
„Einkafyrirtæki rekur stöðina. Við teljum að stöðin geti tekið við miklu af þeim birgðum sem við viljum losna við.“
segir hann.
Úti í heitri og vindasamri eyðimörkinni, í um 20 mínútna akstursfjarlægð frá Alto Hospicio, er kaupsýslumaðurinn Bekir Conkur að reisa umrædda verksmiðju.
Hann er upprunalega frá Tyrklandi en hefur starfað í Síle í meira en 15 ár og er einn stærsti innflytjandi vefnaðarvöru á svæðinu.
Fyrirtæki hans flytur inn um 50 gáma af fötum í hverjum mánuði.
Hann segist vilja finna lausn á vandanum sem fylgir urðuðum fatnaði,
„Og ég held að þessi verksmiðja muni hjálpa til við það.“
Hann lýsir því hvað verksmiðjan mun geta gert þegar hún verður komin í fullan gang eftir nokkra mánuði. Verksmiðjan sem við erum að byggja mun hvorki þurfa vatn né kemísk efni.
„Við munum nota vélar sem breyta fötunum í trefjar og síðan í filt sem verður notað í hluti eins og dýnur, húsgögn, innréttingar í bíla og til einangrunar. Við teljum okkur geta unnið 20 tonn á dag.“
Hann viðurkennir að ein af ástæðunum fyrir því að hann geri þetta sé til að fara eftir lagabreytingu sem er í vinnslu.
Í júlí síðastliðnum var textíl bætt við gildandi löggjöf í Síle sem kallast lög um aukna ábyrgð framleiðanda (Rep).
Þetta gerir fyrirtæki sem selja áþreifanlegar vörur ábyrg fyrir því hvað verður um þær við lok líftíma þeirra.
Fyrir fatafyrirtæki þýðir þetta að tískumerki, smásalar og innflytjendur munu á endanum þurfa að fjármagna og skipuleggja söfnun, endurnotkun, endurvinnslu eða rétta förgun textíls, í stað þess að sá kostnaður lendi á sveitarfélögum eða umhverfisráðuneytinu.
Stjórnvöld vinna nú að því að semja drög að sértækum ákvæðum fyrir fatageirann.
Fyrir Bekir er þetta frábært viðskiptatækifæri.
Hann hefur fjárfest fyrir 7 milljónir dala (5,2 milljónir punda) í nýju verksmiðjunni og vonast til að geta endurheimt þá fjárfestingu með því að taka við óæskilegum textílbirgðum frá öllu Síle og í framtíðinni frá öðrum löndum um allan heim.
Heimild: BBC. Höfundur: Jane Chambers, viðskiptablaðamaður, Alto Hospicio, norðurhluta Síle. Útgefið 20. April 2026.
Myndband frá BBC um ólöglegu förgunina!
Heimild: BBC og You Tube
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)
