Ólöglegur kirkjugarður 60.000 tonna af fötum í Síle
Síle-söluelítan flækir sig í lifnaðarháttum eða ólifnaðarháttum eins og restin af sumum jarðarbúum
Sala á notuðum fatnaði er rótgróin atvinnugrein í Síle.
Kaupmenn flytja inn óæskilegan fatnað – aðallegFa frá Evrópu og Bandaríkjunum – til að endurselja innanlands og til annarra þjóða í Rómönsku Ameríku.
En meira en helmingur þeirra 60.000 tonna af fötum sem flutt eru inn á hverju ári endar á ólöglegum urðunarstöðum í eyðimörkinni, með skelfilegum afleiðingum fyrir umhverfið og nærsamfélagið.
Af hverju endurunnu fötin þín gætu endað í þessari suður-amerísku eyðimörk
BBC World Service: Tekist á við fatakirkjugarð Síle
Eftir Jane Chambers, viðskiptablaðamaður, Alto Hospicio, norðurhluta Síle. Útgefið 20. April 2026.
Ef þú hefur einhvern tímann farið með gömul föt í endurvinnslugám, hvort sem er í Bretlandi eða Norður-Ameríku, eru raunverulegar líkur á að flíkurnar hafi endað ólöglega á ruslahaugum í eyðimörk í norðurhluta Síle.
Suður-ameríska landið er einn stærsti innflytjandi notaðra fata í heiminum, en flíkum sem ekki seljast hefur árum saman einfaldlega verið hent í stóra hauga úti í hrjóstrugu og snauðu landslaginu.
Til að bregðast við lagabreytingu er eitt síleskt fyrirtæki nú að taka á vandanum.
Síle flytur inn 123.000 tonn af notuðum fötum á hverju ári, samkvæmt áætlunum stjórnvalda.
Stóri drifkrafturinn í þessu er fríverslunarhöfnin Iquique í norðurhluta landsins.
Fyrirtæki í borginni og nærliggjandi bæjum geta flutt inn, geymt og selt vörur án þess að þurfa að greiða tolla eða virðisaukaskatt.
Svæðið er þekkt sem Zofri, sem stendur fyrir Zona Franca del Iquique (fríverslunarsvæði Iquique), og var stofnað 1975 til að efla efnahagslega og félagslega þróun í norðurhluta Síle.
Notuð föt urðu ein stærsta innflutningsvaran.
Þau halda áfram að berast frá Bandaríkjunum, Kanada, Evrópu og Asíu, bögguð saman í gámum.
Fatnaðurinn er annaðhvort seldur á staðnum eða fluttur út til annarra landa í Rómönsku Ameríku.
Felipe González, framkvæmdastjóri Zofri, segir að þau um 50 fatainnflutningsfyrirtæki sem þar eru hjálpi staðarhagkerfinu.
Þetta er geiri sem veitir flestum konum á svæðinu vinnu,
segir hann.
Um 10% vinna með vefnaðarvöru.
Konurnar hjálpa til við að flokka fötin í mismunandi flokka eftir gæðum. Þetta er ekki sérhæfð vinna, sem gerir hana aðgengilega fyrir fólk án mikillar menntunar.
Lélegustu gæðaflíkurnar enda í La Quebradilla, risastórum útimarkaði nálægt bænum Alto Hospicio, um hálftíma upp í móti frá Iquique, og enn innan Zofri.
Þar eru raðir af tjöldum með hrúgum af fötum sem lögð eru á plastdúka.
Söluaðilar selja allt frá stuttermabolum til gallabuxna og kjóla.
Verðið er lágt, frá 500 síleskum pesóum (54 sent; 42 pens).
Ferðamenn og heimamenn flykkjast hingað, sérstaklega um helgar, til að gera góð kaup.
Þótt fatnaðurinn skapi störf fyrir efnahagslífið á svæðinu er stóra vandamálið hvað verður um þann lager sem ekki selst.
Ekki er hægt að fara með hann á urðunarstað sveitarfélagsins, því hann er aðeins ætlaður fyrir heimilissorp, ekki innfluttar verslunarvörur.
Það sem söluaðilar ættu því að gera er annaðhvort að flytja fatnaðinn út eða greiða skatt til að selja hann í Síle utan fríverslunarsvæðisins eða senda hann til viðurkennds úrgangsfyrirtækis.
Þar sem allir þessir kostir kosta peninga gera óprúttnir söluaðilar það í raun að annaðhvort brenna fötin ólöglega eða urða þau ólöglega í Atacama-eyðimörkinni í nágrenninu.
Um 39.000 tonnum er urðað ólöglega á hverju ári, samkvæmt hæstu áætlunum.
Þetta er höfuðverkur fyrir yfirvöld í Alto Hospicio.
Miguel Painenahuel, sem starfar á skipulagsdeild bæjarins, segir erfitt að fylgjast með og stöðva losunina.
Alto Hospicio er umkringt eyðimörkinni og hæðum sem auðvelt er að komast að á vörubíl eða flutningabíl til að losa sig við fötin.
Bæjarráðið er með eftirlitsbíla og myndavélar til að fylgjast með því sem er að gerast og sekta sökudólgana.
En hann viðurkennir:
Það eru svo margir vörubílar að losa föt að það er virkilega erfitt að hafa stjórn á þessu! Við höfum ekki burði til þess.
Annars staðar hefur komið fram lausn til að breyta fataúrganginum í viðskiptatækifæri.
Aftur í Iquique er Luis Martínez framkvæmdastjóri Centro Tecnológico de Economía Circular (CircularTec).
Þetta eru einkarekin sílesk samtök sem leggja áherslu á að stuðla að endurnýtingu auðlinda í stað þess að þeim sé hent.
Martínez stýrði nýlega verkefni þar sem skoðað var hvernig best væri að endurvinna og endurnýta óseldan, gamlan fatnað.
Við viljum ekki að Atacama-eyðimörkin verði fræg sem ferðamannastaður þar sem gestir geta séð fjöll af fötum,
segir hann.
Martínez bendir á verksmiðju sem er í byggingu til að finna ný not fyrir óæskilegan fatnað.
Hún er rekin af einkafyrirtæki og samkvæmt áætlunum okkar mun hún geta tekið á stórum hluta af óæskilegum birgðum,
segir hann.
Úti í heitri og vindasamri eyðimörkinni, í um 20 mínútna akstursfjarlægð frá Alto Hospicio, er kaupsýslumaðurinn Bekir Conkur að reisa umrædda verksmiðju.
Hann er upprunalega frá Tyrklandi en hefur starfað í Síle í meira en 15 ár og er einn stærsti innflytjandi vefnaðarvöru á svæðinu.
Fyrirtæki hans flytur inn um 50 gáma af fötum í hverjum mánuði.
Hann segist vilja finna lausn á vandanum sem fylgir urðuðum fatnaði,
og ég held að þessi verksmiðja muni hjálpa til við það.
Hann lýsir því hvað verksmiðjan mun geta gert þegar hún verður komin í fullan gang eftir nokkra mánuði. Verksmiðjan sem við erum að byggja mun hvorki þurfa vatn né kemísk efni.
Við munum nota vélar sem breyta fötunum í trefjar og síðan í filt sem verður notað í hluti eins og dýnur, húsgögn, innréttingar í bíla og til einangrunar.
Við teljum okkur geta unnið 20 tonn á dag.
Hann viðurkennir að ein af ástæðunum fyrir því að hann geri þetta sé til að fara eftir lagabreytingu sem er í vinnslu.
Í júlí síðastliðnum var textíl bætt við gildandi löggjöf í Síle sem kallast lög um aukna ábyrgð framleiðanda (Rep).
Þetta gerir fyrirtæki sem selja áþreifanlegar vörur ábyrg fyrir því hvað verður um þær við lok líftíma þeirra.
Fyrir fatafyrirtæki þýðir þetta að tískumerki, smásalar og innflytjendur munu á endanum þurfa að fjármagna og skipuleggja söfnun, endurnotkun, endurvinnslu eða rétta förgun textíls, í stað þess að sá kostnaður lendi á sveitarfélögum eða umhverfisráðuneytinu.
Stjórnvöld vinna nú að því að semja drög að sértækum ákvæðum fyrir fatageirann.
Fyrir Bekir er þetta frábært viðskiptatækifæri.
Hann hefur fjárfest fyrir 7 milljónir dala (5,2 milljónir punda) í nýju verksmiðjunni og vonast til að geta endurheimt þá fjárfestingu með því að taka við óæskilegum textílbirgðum frá öllu Síle og í framtíðinni frá öðrum löndum um allan heim.
Heimild: BBC. Höfundur: Jane Chambers, viðskiptablaðamaður, Alto Hospicio, norðurhluta Síle.
Myndband frá BBC um ólöglegu förgunina!
Heimild: BBC og You Tube
Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)
Skráning: Friðrik Kjartansson
Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)