Er aðgerðaleysi í loftslagsmálum glæpur gegn mannkyni?

6 mars, 2024

Inngangur

Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn (ICC) var stofnaður til að rétta yfir þeim sem bera mesta ábyrgð á alvarlegustu glæpum sem varða alþjóðasamfélagið, þar á meðal þjóðarmorði, glæpum gegn mannkyni og stríðsglæpum.

Undanfarin ár hafa sumir skorað á ICC að rannsaka og sækja til saka einstaklinga sem sagðir eru hafa stuðlað að loftslagsbreytingum.

Þar á meðal er beiðni tveggja borgarasamtaka til saksóknara ICC frá árinu 2022 þar sem lagður er grunnur að rannsókn á stjórnendum British Petroleum (BP).

Í þessari grein skoðar Lionel Nichols hjá 4 New Square Chambers verðleika slíkra mála og veltir fyrir sér þeim lagalegu, málsmeðferðarlegu og hagnýtu hindrunum sem þyrfti að yfirstíga áður en stjórnandi jarðefnaeldsneytisfyrirtækis gæti komið fyrir dómara í réttarsal í Haag.

Rómarsamþykktin

Alþjóðlegi sakamáladómstóllinn hefur ekki altæka lögsögu yfir alþjóðlegum glæpum, þar sem Rómarsamþykktin setur nokkrar kröfur um lögsögu og heimild til málsmeðferðar áður en mál getur hafist:

• Í fyrsta lagi hefur dómstóllinn aðeins lögsögu yfir glæpum sem framdir eru eftir 1. júlí 2002 eða eftir þann dag sem viðkomandi aðildarríki fullgilti Rómarsamþykktina, hvort sem er síðar (11. gr.);
• Í öðru lagi, nema um tilvísun frá öryggisráðinu sé að ræða (13. gr.), verður glæpurinn að hafa verið framinn innan landsvæðis eins af 124 aðildarríkjum dómstólsins eða af ríkisborgara aðildarríkis (12. gr.);
• Í þriðja lagi krefst málið annaðhvort tilvísunar frá öryggisráðinu, tilvísunar frá aðildarríki eða að saksóknari dómstólsins hefji rannsókn að eigin frumkvæði (13. gr.);
• Í fjórða lagi er dómstólnum ætlað að vera neyðarúrræði, þannig að mál má aðeins rannsaka og sækja til saka þar sem ríkið sem hefur lögsögu yfir glæpnum er ófúst eða ófært um að rannsaka og sækja til saka (17. gr.);
• Að lokum, þegar saksóknari dómstólsins hefur frumkvæði að rannsókn, gilda frekari kröfur um heimild til málsmeðferðar: (1) saksóknari dómstólsins verður að vera sannfærður um, með hliðsjón af alvarleika glæpsins og hagsmunum fórnarlamba, að það sé í þágu réttvísinnar að halda áfram (53. gr.); og (2) saksóknari dómstólsins verður að fá heimild frá forrannsóknardeild áður en rannsókn hefst (15. gr. 3. mgr.).

Sumir hafa kallað eftir því að glæpnum vistmorð (eyðilegging náttúrulegs umhverfis af völdum vísvitandi eða gáleysislegra mannlegra athafna) verði bætt við Rómarsamþykktina en hún hefur enn ekki verið samþykkt af aðildarríkjunum og Rómarsamþykktin minnist nánast ekkert á umhverfið.

Þrátt fyrir að í drögum Alþjóðalaganefndarinnar að því sem síðar varð Rómarsamþykktin
hafi verið talin upp sem refsiverð brot fyrir Alþjóðlega sakamáladómstólnum

athafnir sem valda alvarlegum skaða á umhverfinu

og

vísvitandi og alvarlegur skaði á umhverfinu

komust þessir glæpir ekki í endanlegan texta.

Reyndar er aðeins einu sinni minnst á

umhverfið

í Rómarsamþykktinni.

Það kemur fram í b-lið 2. mgr. 8. gr., sem viðurkennir sem stríðsglæp að gera vísvitandi árás í alþjóðlegum vopnuðum átökum þar sem vitað er að slík árás muni valda

alvarlegum skemmdum á náttúrulegu umhverfi sem væru augljóslega óhóflegar í samanburði við þann beina og heildstæða hernaðarlega ávinning sem búist er við.

Umsókn samkvæmt 15. grein

15. grein (2) Rómarsamþykktarinnar veitir frjálsum félagasamtökum heimild til að veita saksóknara Alþjóðaglæpadómstólsins upplýsingar um að glæpur hafi verið framinn sem fellur undir lögsögu dómstólsins.

2022 lögðu UK Youth Climate Coalition og Students for Climate Solutions Aotearoa New Zealand fram erindi til saksóknara Alþjóðaglæpadómstólsins (erindið) þar sem því var haldið fram að yfirstjórnendur BP hafi framið glæp gegn mannkyni með háttsemi sinni í tengslum við loftslagsbreytingar.

Þetta erindi fylgir í kjölfar fimm erinda sem mannréttindasamtök hafa lagt fram síðan í nóvember 2019 þar sem því er haldið fram að eyðilegging Brasilíu á Amasón-regnskóginum jafngildi glæpum gegn mannkyni og þjóðarmorði gegn frumbyggjum Brasilíu.

Erindið byggir á vísindalegri greiningu á ábyrgð til að sýna fram á að jarðefnaeldsneytisiðnaðurinn hafi borið ábyrgð á 91% af heildarlosun gróðurhúsalofttegunda frá iðnaði á heimsvísu og að BP eitt og sér hafi staðið fyrir losun meira en 34 milljarða tonna af koltvísýringsígildum.

Í erindinu er því haldið fram að stjórnendur BP, knúnir áfram af gróðasjónarmiðum, hafi fylgt stefnu sem skapaði efasemdir um vísindi loftslagsbreytinga, ýtti undir og tryggði háð ríkja af olíuafurðum, mælti fyrir töfum á aðgerðum gegn loftslagsbreytingum, stundaði blekkingar um áhrif jarðefnaeldsneytis á loftslagsbreytingar og stjórnaði pólitískum ferlum með hagsmunagæslu.

Í erindinu er því haldið fram að háttsemi stjórnenda BP feli í sér

aðra ómannúðlega háttsemi

samkvæmt 7. grein (1)(k) Rómarsamþykktarinnar, sem er af svipuðum toga og hinir tíu tilgreindu glæpir og veldur sömuleiðis

miklum þjáningum eða alvarlegum líkamsmeiðslum eða skaða á andlegri eða líkamlegri heilsu.

Í meginatriðum eru rökin þau að loftslagsbreytingar hafi valdið dauða, nauðungarflutningum íbúa, alvarlegum skaða á líkamlegri eða andlegri heilsu vegna öfgafullra veðuratburða og ofsóknum á hendur frumbyggjum og minnihlutahópum.

Því er haldið fram að þetta sé sambærilegur glæpur gegn mannkyni sem eigi réttilega heima í flokknum

önnur ómannúðleg háttsemi,

líkt og glæpir á borð við nauðungarhjónabönd, nauðungarflutninga og mannshvörf, sem dómstólar hafa þegar viðurkennt.

Samkvæmt 7. grein (2)(a) er grundvallarþáttur glæps gegn mannkyni að um sé að ræða

árás sem beinist gegn almennum borgurum

og er gerð

í samræmi við eða til framdráttar stefnu ríkis eða samtaka.

Í erindinu er vísað til þess hlutverks sem stjórnendur BP gegndu við að losa

kolefnissprengjur

út í andrúmsloftið en átt er í erfiðleikum með að rekja það til stefnu ríkis eða samtaka.

Í erindinu er vitnað í ákvörðun forrannsóknardeildar Alþjóðaglæpadómstólsins samkvæmt 15. grein í máli Keníu, þar sem forrannsóknardeildin gaf í skyn að hópur gæti talist

samtök

þar sem hann

hefur getu til að fremja athafnir sem brjóta í bága við grundvallarmannréttindi.

Í erindinu er gefið í skyn að fyrirtæki eins og BP uppfylli þetta skilyrði, en það er ljóst af ákvörðuninni samkvæmt 15. grein að það sem forrannsóknardeildin hafði í huga voru samtök með raunverulegt ríkisvald.

Úrskurður um að fyrirtæki geti framið glæpi gegn mannkyni er fordæmalaus í alþjóðlegum refsirétti og felur í sér umtalsvert frávik frá gildandi réttarframkvæmd.

Lögsaga er sögð byggjast á því að BP er skráð í Bretlandi, sem fullgilti Rómarsamþykktina 2002, og einnig á því að margir stjórnarmanna BP eru breskir ríkisborgarar eða með lögheimili í Bretlandi.

Þar að auki er sagt að þótt stjórnendur BP hafi borið ábyrgð á glæpnum gegn mannkyni sem loftslagsbreytingar eru frá sjötta áratugnum, þá sé þessi glæpur viðvarandi og því hafi Alþjóðaglæpadómstóllinn lögsögu yfir háttsemi frá árinu 2002.

Að lokum, varðandi það hvort málið sé tækt til meðferðar, er því haldið fram í erindinu að Bretland hafi verið ófúst eða ófært um að sækja stjórnendur BP til saka, og einnig að háttsemin sé nægilega alvarleg til að það væri í þágu réttvísinnar að hefja rannsókn.

Athyglisvert er að markmið erindisins virðist ekki vera fangelsun stjórnenda BP, heldur úrskurður um að BP greiði fórnarlömbum skaðabætur.

Í erindinu er vísað til fyrri úrskurðar Alþjóðaglæpadómstólsins þar sem kongóski stríðsherrann Bosco Ntaganda var dæmdur til að greiða 30 milljónir Bandaríkjadala í skaðabætur og skorað er á Alþjóðaglæpadómstólinn að úrskurða að BP greiði hluta af kostnaði við að bæta fyrir skaða af völdum loftslagsbreytinga, byggt á vísindalegu mati á ábyrgð.

Líkur á árangri

Á undanförnum árum hafa fréttaskýrendur á borð við Sharp, Patel og Keenan lýst yfir efasemdum um hvort Alþjóðaglæpadómstóllinn geti (eða eigi) að sækja umhverfisglæpi til saka.

Sharp bendir á að krafan um að árásin sé hluti af stefnu ríkis eða stofnunar sé

líklega erfiðasta hindrunin.

Patel heldur því fram að sakborningar gætu borið fyrir sig vörn sem byggist á Ríó-yfirlýsingunni, sem heimilar ásættanlegt stig umhverfisspjalla ef slíkar aðgerðir eru réttlætanlegar í þágu samfélagsins.

Keenan gengur lengra og bendir á að við ættum að gæta varúðar við að sækja slíka glæpi til saka hjá Alþjóðaglæpadómstólnum því það

myndi táknrænt lýsa því yfir að loftslagsglæpir séu aðeins þeir glæpir sem framdir eru af fólki eða stofnunum sem eru siðferðilega jafngildar þeim sem frömdu þjóðarmorðið í Rúanda eða skipulögðu helförina.

Auk þessara lagalegu hindrana er líklegt að rannsókn á alþjóðlegum loftslagsglæpum muni standa frammi fyrir ýmsum hagnýtum og málsmeðferðarlegum áskorunum.

Ein áskorun varðar sönnunargagnasöfnun en líklegt er að sönnunargögn séu geymd í mörgum lögsagnarumdæmum.

Þar að auki verða lykilsönnunargögn, svo sem fundargerðir stjórna og innri tölvupóstar, yfirleitt ekki aðgengileg almenningi.

Samkvæmt reglum um málsmeðferð og sönnunarfærslu hjá Alþjóðaglæpadómstólnum eru sakborningar ekki skyldugir til að afhenda öll gögn sem þeir hafa í fórum sínum og gætu mögulega reitt sig á réttinn til að bera ekki vitni gegn sjálfum sér þegar þeir neita að afhenda tiltekin skjöl.

Saksóknari Alþjóðaglæpadómstólsins gæti því átt í erfiðleikum með að safna nægilegum sönnunargögnum til að tryggja sakfellingu.

Þessi áskorun er sérstaklega brýn í ljósi sakleysisreglunnar og kröfunnar um að saksóknari sanni mál sitt hafið yfir skynsamlegan vafa (66. gr.).

Í ljósi þess að stefnendur í innlendum einkamálum hafa stundum átt í erfiðleikum með að sanna mál sitt með meiri líkum þar sem sakborningar eru háðir upplýsingaskyldu, má gera ráð fyrir að þetta muni gera það sérstaklega erfitt fyrir saksóknara að tryggja sakfellingu.

Mesta áskorunin er þó líklega fjármögnun.

Í nóvember 2023 sagði saksóknari Alþjóðaglæpadómstólsins við öryggisráð Sameinuðu þjóðanna að hann hefði

ófullnægjandi og ófullnægjandi grunnfjárveitingu

og óskaði eftir aukinni fjárveitingu fyrir 2024.

Seinna í sama mánuði tilkynnti embætti saksóknara að það væri að ljúka yfirstandandi rannsókn sinni í Keníu.

Þrátt fyrir þetta eru enn 18 rannsóknir í gangi í 16 lögsagnarumdæmum.

Embætti saksóknara (OTP) virðist eiga í erfiðleikum með að fjármagna núverandi rannsóknir sínar á fullnægjandi hátt svo það gæti verið tregt á þessu stigi til að taka að sér fjárfrekar rannsóknir á alþjóðlegum loftslagsglæpum.

Þann 15. september 2016 birti þáverandi saksóknari, Fatou Bensouda, stefnuskjal um val og forgangsröðun mála, þar sem stefna og starfshættir saksóknara við val á atvikum, einstaklingum og háttsemi til rannsóknar og saksóknar voru sett fram.

Í þessu stefnuskjali kom fram að saksóknari myndi

taka sérstakt tillitt

il meintra glæpa sem leiða til

eyðileggingar umhverfisins.

Alþjóðlegu frjálsu félagasamtökin Global Witness lýstu stefnubreytingunni sem

viðvörunarskoti til stjórnenda fyrirtækja og fjárfesta.

Hins vegar eru í núverandi stefnumótunaráætlun embættis saksóknara fyrir árin 2023–2025 tíu stefnumarkmið skilgreind en þar er ekki minnst á umhverfisglæpi.

Þess í stað kemur fram að embætti saksóknara

verði að skilgreina raunhæft umfang starfseminnar og taka fyrir viðráðanleg mál,

sem mun óhjákvæmilega fela í sér forgangsröðun mála

eftir þáttum eins og hlutfallslegum alvarleika þeirra og líkum á árangri.

Niðurstaða

Tilraunir til að rannsaka og sækja stjórnendur stórra olíu- og gasfyrirtækja til saka hjá Alþjóðasakamáladómstólnum fyrir glæpi gegn mannkyni vegna meints framlags þeirra til loftslagsbreytinga munu líklega mæta töluverðum lagalegum, málsmeðferðarlegum og stefnumótandi áskorunum.

Þetta gæti þýtt að það gæti liðið nokkur tími áður en yfirstjórnendur koma fyrir dóm (ef það gerist þá nokkurn tíma) og gæti fyrst krafist breytinga á Rómarsamþykktinni, málsmeðferðarreglum og saksóknarstefnu embættis saksóknara.

Í erindinu kemur þó fram að því sé ætlað að þjóna sem sniðmát fyrir frumbyggjasamfélög sem verða fyrir sérstaklega miklum áhrifum af loftslagsbreytingum, þannig að það gæti verið að framtíðarstaðreyndir mála falli betur að núverandi og þróandi réttarframkvæmd og opni þannig á möguleikann á því að alþjóðlegir loftslagsglæpir verði teknir fyrir í Haag.

---

© Lionel Nichols, 4 New Square Chambers, mars 2024

Fyrirvari: Ekki skal reiða sig á þessa grein sem lögfræðiráðgjöf. Aðstæður hvers máls eru mismunandi og ávallt skal leita lögfræðiráðgjafar sem er sérsniðin að hverju einstöku máli.

---

Þessi grein birtist fyrst í skýrslu Bonavero,

Climate Litigation in Europe Unleashed: Catalysing Action against States and Corporations,

og er endurbirt með leyfi frá Bonavero Institute of Human Rights.

---

Heimild: www.4newsquare.com

Þýðendur: Friðrik Kjartansson og erlendur.is (Málstaður)

Skráning: Friðrik Kjartansson

Yfirlestur: malfridur.is (Málstaður)